ГалоўнаяНавіныАўтарскі погляд
Казачнік і сапраўдны сябар дзяцей
Серыя анлайн-семінараў па прымяненні ў навуковым і адукацыйным асяроддзі электронных інфармацыйных рэсурсаў ProQuest

Ад радыё да падкаста: гісторыя агучанай літаратуры

Ад радыё да падкаста: гісторыя агучанай літаратуры
Іншыя навіны

Паліна Доля

Чытанне – не самае простае хобі. Яно займае шмат часу, бо не кожны можа засяродзіцца на кнізе ў вагоне метро, ​​часам паглыбленне ў свет літаратуры павінна адбывацца ў вельмі асаблівых умовах, у цішыні і за зачыненымі дзвярыма. Побыт паглынае нас з галавой, а чытаць так хочацца! Вось і прыходзяць на дапамогу аўдыякнігі. Але адкуль яны ўзяліся і да чаго ўсё вядзе? Давайце паглядзім на гісторыю гэтага незвычайнага фармату літаратуры – аўдыя.

радио_4.png

Прадцечы

Гісторыя аўдыякніг мае даволі раптоўны старт. У 1877 годзе добра вядомы Томас Эдысан прэзентаваў сваё новае вынаходніцтва – фанограф. Гэта быў безумоўны фурор: першая прылада, здольная прайграваць і запісваць гук – вось гэта цуд! Але ўсякая прэзентацыя павінна суправаджацца інструкцыяй па прымяненні новай машыны. І ўжо тады Томас Эдысан раіў выкарыстоўваць фанограф для стварэння аўдыякніг для людзей са слабым зрокам.

Зрэшты, аўдыякніжкі на той момант маглі быць толькі ў праекце. Першыя запісы на цыліндрах для фанографа былі працягласцю каля 4 хвілін, на грампласцінкі, якія з'явіліся пазней, можна было запісаць амаль 12 хвілін гукавой дарожкі. Для кнігі пакуль замала.

радио_3.png

Радыё актыўна

Вяртаемся ў равучыя 1920-я – сапраўдны росквіт радыё, самай даступнай забаўкі на той момант (нават больш даступнай, чым чытанне). У рэшце рэшт, варта ўсяго раз купіць радыё – і вось у тваім доме вечна грае музыка, балбочуць вядучыя і жартуюць камедыянты. Не трэба кожны раз купляць новую кнігу ці браць квіток у філармонію: усё ўжо ёсць у гэтай невялікай скрынцы з антэнай, варта толькі дачакацца жаданай праграмы. Проста казка. Выдатны занятак у вольны час для ўсёй сям'і.

Вядома, акрамя навін і прагнозу надвор'я, у праграме радыё з'яўляецца прастора для творчасці – музыка і радыёспектаклі. Да магнітнага запісу гуку застаецца яшчэ з дзясятак гадоў, таму ўсе перадачы даводзіцца праводзіць са студыі, у прамым эфіры. У радыёспектаклях ставяцца п'есы і інсцэніруюцца літаратурныя творы. Усё як у сучасных аўдыякнігах – з апавядальнікам, акцёрамі і нават гукавымі эфектамі дажджу, гармат і грукату колаў. Радыёспектаклі былі настолькі папулярныя, што ў іх з'яўляліся асобныя рэкламныя спонсары. Дарэчы, менавіта так узнік тэрмін “мыльная опера”: спачатку такія радыёспектаклі атрымлівалі сродкі ад кампаній, якія вырабляюць пральныя парашкі і сродкі для мыцця посуду.

Увогуле, у падобныя аудыяпастаноўкі ўкладвалася шмат грошай, часу і душэўных сіл, таму атрымліваліся яны вельмі праўдападобнымі – настолькі, што некаторыя слухачы наогул забывалі, што гэта пастаноўка, і паглыбляліся ў яе з галавой. Так здарылася з радыёспектаклем паводле рамана Герберта Уэлса “Вайна сусветаў” у 1938 годзе. Вы напэўна чулі гэту гісторыю: напярэдадні Хэлоўіна артысты з Mercury Theatre вырашылі разыграць пастаноўку па знакамітым рамане, а заадно і ўвесь свет. Перанеслі месца дзеяння кнігі ў Нью-Джэрсі, абвясцілі аб пачатку радыёспектакля, пасля чаго пусцілі прагноз надвор'я і невялічкае выступленне аркестра, якое – о, жах! – было перапынена тэрміновым паведамленнем пра дзіўныя выбліскі на Марсе. Тут жа нейкі прафесар-астраном абвяргае ўсе здагадкі пра магчымасць жыцця на чырвонай планеце, так што канцэрт працягваецца. Зрэшты, ненадоўга: наступнае паведамленне куды больш трывожнае. Гэта тэрміновы выпуск навін! Рэпарцёр CBS Карл Філіпс паведамляе пра прызямленне дзіўнага металічнага цыліндру ў мястэчку Гроверс-Міл, адкуль з'яўляецца жудасная баявая машына, якая страляе цеплавымі прамянямі. Усё ў агні! Зброя зямлян не можа ёй супрацьстаяць! Ратуйся, хто можа!..

Ну як, выглядае пераканаўча? А многія амерыканцы паверылі. І гэта зразумела: радыёспектакль быў пастаўлены так старанна, каб нават самага скептычнага слухача прымусіць зірнуць з асцярогай ў акно: ці не падбіраюцца прыхадні да яго зялёнага дворыка? Многія перапалохаліся і пачалі званіць на радыёстанцыю, у службу ратавання і сваім сваякам на пакуль бяспечным захадзе. Мяркуецца, што пастаноўку слухалі амаль 6 мільёнаў чалавек, і пятая частка з іх прыняла яе за рэальны рэпартаж. У рэшце рэшт, хтосьці не паспеў на самы пачатак з аб'явай радыёспектакля, а хтосьці ўжо на яе забыўся. Праз сорак хвілін пастаноўкі дыктар нарэшце нагадаў слухачам, што гэта проста спектакль, але многія з іх да таго моманту ўжо забарыкадзіраваліся ў сваіх падвалах са зброяй, запакавалі рэчы або рынуліся ў паліцэйскія ўчасткі, жадаючы дапамагчы ў барацьбе з іншапланетнымі захопнікамі. Па збегу абставін у гэты ж час выйшла са строю электрастанцыя ў мястэчку Канкрэт. У гэтым, вядома, таксама абвінавацілі марсіян.

Як бачыце, радыёспектаклі мелі не толькі шалёную папулярнасць, але і эквівалентны ўплыў на неакрэплы розум слухачоў. У рэшце рэшт, гэта не кніга, нельга перагарнуць на пачатак, да папярэджання “не заснавана на рэальных падзеях”, ды і перадачы па радыё куды часцей прымаліся на веру. Верагодна, гісторыя з “Вайной сусветаў” моцна перабольшаная і ператварылася з цягам часу ў гарадскую легенду, але гэта выдатны прыклад таго, як аўдыяверсіі літаратурных твораў паступова ўваходзілі ў паўсядзённае жыццё чалавека.

радио_9.png

Круці, кружэлка

Пакуль радыё запалохвае нявінных паўночнаамерыканцаў, свет асвойвае новыя спосабы гуказапісу, у тым ліку паляпшае грампласцінкі. Яшчэ ў 1932 годзе амерыканскі Фонд падтрымкі сляпых выпускае першыя гукавыя кнігі на вінілавых кружэлках. Запісы доўжыліся па 15 хвілін на кожным баку дыска; у асноўным гэта былі такія важныя творы, як п'есы Шэкспіра, Канстытуцыя і – нечакана – дэбютная кніга Глэдзіс Хесці Кэрал “Пакуль Зямля круціцца”.

Другая сусветная вайна пакінула свой след і ў гісторыі аўдыякніг, прычым вельмі сумным чынам: многія вайскоўцы ў працэсе баявых дзеянняў часткова або цалкам страцілі зрок, таму публічныя бібліятэкі ўсё часцей пачалі запісваць кнігі для іх. Пачынаючы з 1948 года колькасць вінілавых кружэлак з разнастайнымі літаратурнымі творамі імкліва павялічвалася.

Новы пераломны момант здараецца ў 1952 годзе. Амерыканская кампанія Caedmon Records выпускае першую камерцыйную аўдыякнігу на доўгаіграючай кружэлцы – падборку вершаў брытанскага паэта Дылана Томаса, які яе асабіста надыктаваў. На другім баку была запісана дзіцячая казка яго ж аўтарства “Раство ва Уэльсе”. Аўдыякніжка зрабіла фурор.

Да канца 1950-х увесь свет пачынае актыўна запісваць літаратурныя творы на грампласцінкі – праўда, усё яшчэ пераважна для падтрымкі сляпых, а не на камерцыйнай аснове. У 1961 годзе пад эгідай Усесаюзнага таварыства сляпых пачынаецца праца над аўдыякнігамі ў СССР. З таго моманту было запісана амаль 9 000 кніг – праўда, цяпер яны даступныя толькі ўдзельнікам вышэйзгаданага таварыства. Акрамя таго, некаторыя часопісы пачалі выпускацца практычна ў гукавым фармаце, з дадаткам у выглядзе кружэлак – так, у СССР імі абзавяліся выданні “Кругозор” і “Колобок”.

радио_7.png

Час касет

Сродкі гуказапісу і разнастайныя носьбіты развіваюцца, і ў 1969 годзе з аўдыякнігамі здараецца новая важная падзея: з'яўляюцца касеты. Кампактныя і зручныя для запісу і праслухоўвання, касеты пачалі выціскаць кружэлкі, а аўдыякнігі нарэшце набываюць шырокае распаўсюджанне не толькі сярод сляпых. У публічных бібліятэках пачынаюць з'яўляцца аўдыяверсіі кніг, прыкладзеныя да папяровых выданняў, якія можна паслухаць прама ў чытацкай зале. Дарэчы, ёсць такая опцыя і ў Нацыянальнай бібліятэцы – цэлая асобная зала з утульнымі кабінкамі і навушнікамі, дзе можна паглыбіцца ў свет літаратуры з максімальным камфортам.

Каля 1980-х паляпшаюцца і партатыўныя касетныя прайгравальнікі, і самі касеты – цяпер на іх можна запісваць сапраўды аб'ёмныя творы, так што колькасць аўдыякніг працягвае няўхільна расці разам з іх папулярнасцю. Пэўна і ў вас раней была якая-небудзь касета з дзіцячымі казкамі накшталт “Чырвонага капялюшыка” або “Ката ў ботах”, якую бацькі ўстаўлялі ў магнітафон перад сном. Адчуваеце прыемную настальгію? Ці вы сустрэлі аўдыякніжкі ўжо ў больш сучасным варыянце? Праз гады яны зменяць касеты на CD-дыскі, але ад гэтага зусім не згубяць ні ў якасці, ні ў папулярнасці.

радио_8.png

Падкасты і новая эра

Такім чынам, на сённяшні дзень агучаная літаратура знайшла сваё ўвасабленне ў яшчэ адным цікавым фармаце – падкасце. У пэўным сэнсе гэта рэінкарнацыя тых самых радыёспектакляў з 1930-х, але ў добрай якасці і з ноткамі сучасных тэхналогій – усё тая ж радыёперадача, але запісаная, а таму прайграць яе можна ў любы час і з любога моманту. Цяпер не трэба бегчы да свайго радыё ў строга вызначаны час: усе запісы даступны прама ў вашым камп’ютары, тэлефоне і планшэце. Чакаць даводзіцца хіба што новых выпускаў падкаста, але тут ужо нічога не папішаш.

Падкасты ахопліваюць неверагодную колькасць тэм – пра што б вы зараз ні падумалі, пра гэта ўжо пэўна ёсць падкаст. Даволі часта гэта гутарковыя блогі пэўнай тэматыкі. На першы погляд здаецца, што яны маюць мала агульнага з літаратурай у цэлым. Так пры чым тут аўдыёкніжкі?

Давайце адразу звернем увагу на вось які момант: далёка не ўсе падкасты – гэта душэўныя размовы ці абмеркаванне спрэчных тэм. Ёсць сярод іх катэгорыя, якая так блізка падабралася да аўдыякніг, што часам застаецца толькі здзіўляцца, што ў пэўнага запісу няма друкаванай першакрыніцы, – і гаворка цяпер ідзе пра мастацкія падкасты. Па сутнасці гэта тыя ж аўдыяспектаклі: яны распавядаюць гісторыю, ажыццяўляюць пастаноўку, гэта аўдыякніга, якая адразу стваралася ў такім вось гукавым фармаце. Гэта можа быць загадкавы трылер, як “Лаймтаун”, космаопера ў стылі старых радыёспектакляў “Wolf 359” або сюррэалістычная пастаноўка “Ласкава запрашаем у Найт-Вэйл”, якая адлюстроўвае радыёперадачу з самага дзіўнага горада на планеце, дзе ўвасоблены ўсе тэорыі змоў. Гэта новы спосаб даносіць свету сваю гісторыю – і ён імкліва набірае абароты.

радио_12.png

Аўдыякнігі сучаснасці і будучыні

Як бы ні змяняліся аўдыякніжкі на працягу ўсёй гісторыі свайго развіцця, адна рэч засталася практычна без змен: колькасць апавядальнікаў. У большасці выпадкаў гісторыю распавядае адзін дыктар, у лепшым – дуэт. Гэта далёка ад пампезных радыёспектакляў мінулага: занадта многа выдаткаў. Акрамя таго, будзем шчырымі: многія пераказчыкі не вельмі эмацыйныя і, у выніку, добрая палова аўдыякніг занурана аднастайная. Цяпер усё часцей у запісе дадаюць фонавую музыку і гукавыя эфекты, імкнучыся разнастаіць гісторыю, і гэта выдатная тэндэнцыя, якая робіць аўдыякніжкі толькі лепшымі, калі, вядома, не перабольшыць са спецэфектамі.

Усё часцей да агучвання літаратурных твораў далучаюцца не проста людзі, гатовыя шмат гадзін чытаць “Дублінцаў” услых, але і папулярныя акцёры, музыканты і іншыя дзеячы культуры. І гэта таксама выдатна. У рэшце рэшт, гучнае імя ў анатацыі аўдыякніжкі здольнае прывабіць да яе тых, хто ў іншай сітуацыі ні за што б на яе не глянуў. Напрыклад, Бенедыкт Камбербэтч агучыў кнігу вучонага-фізіка Карла Равелі “Тэрмін часу” і тым самым прывабіў да яе куды больш слухачоў, чым можна сабе ўявіць.

Аўдыякніжкі працягваюць імкліва развівацца, але гэта зусім не значыць, што аднойчы яны выцесняць друкаваную літаратуру. У рэшце рэшт, вусныя гісторыі заўсёды былі часткай чалавечай культуры – дык чаму яны павінны знікнуць? Да таго ж друкаваныя кнігі матэрыяльныя, а людзі любяць матэрыяльныя рэчы: яны куды лепш дэманструюць, вашу чытацкую апантанасць і моцную любоў да кніг. Таму працягвайце назіраць за тым, як літаратура набывае ўсё новыя формы і ўвасабленні. Можа, самае цікавае чакае нас наперадзе?

Матэрыял падрыхтаваны аддзелам суправаджэння інтэрнэт-партала.


Навіны

У бібліятэцы адбыўся адкрыты дыялог “Моладзь Беларусі: рэаліі і перспектывы”

24 Чэр 2021

24 чэрвеня ў Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі адбыўся рэспубліканскі адкрыты дыялог “Моладзь Беларусі: рэаліі і перспектывы” з анлайн-падключэннем рэгіёнаў.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Вынікі XXIX Рэспубліканскага конкурсу “Бібліятэка – асяродак нацыянальнай культуры”

24 Чэр 2021

22 чэрвеня 2021 года загадам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь № 97 зацверджаны вынікі XXIX Рэспубліканскага конкурсу “Бібліятэка – асяродак нацыянальнай культуры”.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

Сярэдневяковая паэзія, якая абавязкова вам спадабаецца

24 Чэр 2021

Сярэдневякоўе зачароўвае. Пышныя рыцарскія турніры, высакародныя дамы, легенды пра караля Артура, чума, у рэшце рэшт! Антураж больш чым захапляльны, але мы з ім знаёмыя ў асноўным па празаічных творах. А як наконт паэзіі? Сапраўднай сярэдневяковай паэзіі. Апранайцеся ў латы, доблесныя аматары вершаў: сёння мы ўспомнім пра сем неверагодных еўрапейскіх паэтаў і гераічныя эпасы, якія вы палюбіце з першага позірку.

Аўтарскі погляд

Перасоўная выстава “Лясная песня” адкрылася ў Нацыянальнай акадэмічнай бібліятэцы Рэспублікі Казахстан

22 Чэр 2021

Прэзентацыя інфармацыйна-ілюстрацыйнага праекта “Лясная песня” ў горадзе Нур-Султан была прымеркавана да 80-годдзя пачатку Вялікай Айчыннай вайны.

Навіны Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі

23 Чэр 2021

«Тэатр, як вядома, мае звычай зацягваць у сябе людзей, як зачараваны лес». Думаецца, праўдзівасць гэтага радка з рамана «Вялікае падарожжа Малой» пацвердзіць аўтарка Алена Папова. Ведаюць яе не толькі як драматурга, чые п'есы ідуць па ўсім свеце, перамагаюць на прэстыжных міжнародных конкурсах, але і як адметнага празаіка. «Таямнічы код прозы Алены Паповай» – гучала ў загалоўку адной з рэцэнзій.

Навіны бібліятэк

22 Чэр 2021

19 чэрвеня 1924 года нарадзіўся беларускі пісьменнік Васіль Быкаў. Большасць твораў, напісаных аўтарам, – аповесці, дзеянне якіх адбываецца ў час Вялікай Айчыннай вайны. У іх паказаны маральны выбар чалавека ў найбольш драматычныя моманты жыцця. Быкаў на свае вочы бачыў вайну, таму так ярка і эмацыянальна яму ўдавалася перадаць увесь цяжар ваенных гадоў. Прапануем вам пяць кніг народнага пісьменніка Беларусі, якія праславілі беларускую літаратуру на ўвесь свет.

Навіны бібліятэк

24 Чэр 2021

Наш сёньняшні госьць – знаны дасьледчык беларускае даўніны Сяргей Тарасаў. Справай усяго яго жыцьця стала вывучэньне гісторыі Полацкага княства. А яго новая кніга «Еўфрасіньня, Офрасіньня, Афрасіньня Полацкая. Яе час, яе Крыж» ужо выклікала вялікі розгалас і нават стала сэнсацыяй для многіх чытачоў.

Навіны бібліятэк

Бібліятэкарам
111