ГлавнаяНовостиНовости библиотек
ООН для мира и благополучия народов
Тестовый доступ к ЭИР Passport

Расстрелянные литераторы. Михась Зарецкий

Расстрелянные литераторы. Михась Зарецкий
Другие новости

Произведениями Михася Зарецкого энкаведисты сначала зачитывались, а затем пытали и убили его.


Уроды ненавидят красивых, дураки издеваются над умными, посредственности убивают талантливых. Власть рабов уничтожает свободных. Советская власть только за одну ночь – с 29 на 30 октября 1937 года – уничтожила более 100 представителей белорусского элиты. В безымянные могилы под куропатскими соснами преступники тогда закопали и цвет национальной литературы. Через 80 лет мы вспоминаем имена расстрелянных талантов белорусской словесности.

Его сильной воле завидовал Алесь Дударь: «...Міхася цяжка зьбіць зь яго пазыцыі, /.../ ён туга паддаецца ўсякаму пералому». Произведения Зарецкого, особенно повесть «Голы звер», были настолько популярными, что книги уносили из библиотек, о чем вспоминал Моисей Седнёв: «...у бібліятэцы толькі і чуеш: “Голы звер” Зарэцкага ёсць? Калі гэтыя кніжкі знаходзіліся ў шафе забароненых твораў, іх кралі. Ніякія меры не памагалі. /.../ Яго чыталі ахвотней, чым каго іншага з беларускіх празаікаў».

Обложка повести «Голы звер». 1926 год

Считал, что на его творчество больше всего повлиял отец – свободолюбивый дьяк со скандальным характером

«Маё /.../ дзяцінства /.../ пакінула рад уражаньняў, зьвязаных з /.../ бесшабашным характарам /.../ бацькі. Сямейныя непаразуменьні чаргаваліся са службовымі “эксцэсамі”. У дачыненьні да /.../ начальства /.../ бацька вёў сябе надзвычай /.../ незалежна /.../. Некалькі разоў яму даводзілася /.../ адбываць “ссылку” ў якім-небудзь манастыры. Увогуле “вайна” зь людзьмі, ад якіх ён залежаў, прайшла яркай ніцьцю праз усё жыцьцё /.../ бацькі». («Пяцьдзесят чатыры дарогі. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменнікаў». Минск, 1963).

Михась Зарецкий

В 17 лет имел самую «непочетную» профессию

«...Маё выступленьне на сцэне самастойнага жыцьця было ў ролі царкоўнага вартаўніка. /.../ гэта роля мне не /.../ падабалася, таму што выклікала /.../ пагардлівыя /.../ адносіны да мяне з боку /.../ насельніцтва. Царкоўны вартаўнік, як і пастух, самыя неганаровыя асобы ў вёсцы... » («Пяцьдзесят чатыры дарогі. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменьнікаў». Минск, 1963).

Обложка книги «Пад сонцам». 1925 год

Стал писателем благодаря необычному сну

«Першае апавяданьне я напісаў у канцы 1921 году. Мы стаялі за Полацкам у /.../ глухой вёсачцы. Гэта выйшла даволі нечакана і дзіўна. /.../ Справа пачалася з таго, што я /.../ убачыў /.../ яркі і незвычайны сон, уражаньне ад якога не пакідала /.../ на працягу /.../ месяца. Мне захацелася занатаваць гэтае ўражаньне, і я стаў пісаць”. («Пяцьдзесят чатыры дарогі. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменьнікаў». Минск, 1963).

Дети писателя Слава и Рада. 1929 год

Ради денег писал русскоязычные тексты

«...Я спрабаваў пісаць і па-руску спэцыяльна, па заказу /.../ апавяданьні для віцебскага часопіса “Вестник кооперации”, але пісаў іх, прызнаюся, з выключнай мэтаю зарабіць, таму што плаціў гэты часопісік нечувана дорага ў параўнаньні зь беларускай газэтай – дзьве капейкі золатам за радок» (это в начале 1923 года). («Пяцьдзесят чатыры дарогі. Аўтабіяграфіі беларускіх пісьменьнікаў». Минск, 1963).

Обложка книги «Стралковая зброя»,1934 год, в переводе Михася Зарецкого

Чешские критики считали его автором первого белорусского романа

«”Сокі цаліны” [эпопея Тишки Гартного. – В. Дэ Эм.] павінны былі б зьявіцца першым беларускім раманам. /.../ Аднак ён застаецца няскончаным – і гонар напісаньня першага беларускага раману выпаў на долю Міхася Зарэцкага (“Сцежкі-дарожкі” /.../). Зарэцкі здабыў сабе /.../ пачэснае месца». («Новая беларуская літаратура». Перепечатка статьи чешского издания Prager presse. 1927, № 346, 17 декабря. // Литературное приложение к газете «Савецкая Беларусь», 1928, № 2, 15 февраля).

Михась Чарот, Змитер Жилунович, Янка Купала, Михась Зарецкий среди студентов в Праге. 1925 год

Анатоль Вольны восхищался его умением не сгибаться под огнем критики

«...Крытыкі клапоцяцца аб Зарэцкім /.../ Паходзяць, паходзяць /.../, а потым як крытыкнуць разок-другі /.../: “А, так ты зноў пішаш... Не пасьпелі цябе ўгробіць, дык ты яшчэ і за раман узяўся”. Так /.../ крытыкавалі Міхася Зарэцкага. Другі б слабейшы можа і паддаўся. Але гэты ўпарты беларус не паддаецца і з кожным годам піша ўсё новае і новае для Беларусі». (Алёша. «Літаратурныя сілуэты. Міхась Зарэцкі». // Литературное приложение к газете «Савецкая Беларусь», 1928, № 11, 30 июня).

Михась Зарецкий (первый слева). 1925 год

Его раздражало, что белорусские девчата пели русские песни

«... Зь якой тупой стараннасьцю выводзілі яны “Накину плащ”, “Ах, зачем эта ночь” і іншую дрэнь. /.../ Я падумаў: дакуль мы будзем жыць гэтым пазадзьдзем чужой культуры, якое з тупым салдацкім самадавольствам “преподносили” нам /.../ суседзі і якое мы прымалі як чыстае збожжа? Дакуль мы будзем зьбіраць з чужога стала ўбогія брудныя аб’едкі?» (Зарецкий М. «Падарожжа на новую зямлю». / Собрание сочинений в 4 т. Т. 4. Минск, 1992).

Студия «Молодняка». В первом ряду (слева направо): В. Козловский, М. Дубицкий. Во втором ряду: П. Глебка, Н. Вишневская, М. Зарецкий, С. Дарожны. В третьем ряду: П. Герман, Я. Жук, З. Бондарина, М. Лужанин

Считал отечественный театр примитивнее украинского

В 1929 году писал: «Тэатар Франка ўкраінскія таварышы /.../ раўнуюць з БДТ-1. Гэта параўнаньне мае пад сабой пэўную падставу, масавасьць, блізасьць да запатрабаваньняў сучаснага жыцьця, адсутнасьць асаблівага захапленьня “акадэмізмам” – усё гэта ўласьціва для абодвух /.../ калектываў. Але гэтае падабенства непрыемна парушае тая дэградацыя ў бок клюбна-агітацыйнага прымітыву, якая /.../ вызначаецца ў працы БДТ-1 /.../. Досыць успомніць /.../ большасьць п’ес Міровіча... Кіеўскі тэатар Франка цьвёрдымі крокамі ідзе наперад і далёкі ад якой бы ні было дэградацыі». (Зарецкий М. «У сэрцы Савецкай Украіны». / Собрание сочинений в 4 т. Т. 4. Минск, 1992; Михась Зарецкий. «Чым пагражае нам Белдзяржкіно». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 254, 2 ноября).

Михась Зарецкий с друзьями в Гурзуфе. 13 ноября 1925 года

На примере кожевников восхищался дружностью украинцев

«Гарбар-украінец прыносіць у наш край /.../ цьвёрдую жалезную дружнасьць, жорсткую таварыскую дысцыпліну. [Яны] заўсёды /.../ адзін аднаго падтрымліваюць усюды, дзе трэба і дзе ня трэба; яны не па адным, а калектыўна здабываюць сабе гарэлку... Калектыўна яе расьпіваюць і калектыўна запэўняюць начальства, што яны, апрача чаю, /.../ нічога не пілі». (Зарецкий М. «Падарожжа на новую зямлю». / Собрание сочинений в 4 т. Т. 4. Минск, 1992).

Обложка украинского перевода романа «Сцежкі-дарожкі». 1930 год

Власти рассорили его с Владимиром Дубовкой, чтобы они не создали совместного литературного объединения

«...Увосень 1925 году, /.../ пасьля выхаду зборніка “Трысьцё”, Уладзімер Дубоўка ўсьведаміў неабходнасьць разрыву з “Маладняком” і ўтварэньня новага /.../ згуртаваньня /.../ Першым далучыўся /.../ Зарэцкі /.../. Абодва пісьменьнікі пачалі шукаць аднадумцаў і адразу знайшлі іх у асобах Язэпа Пушчы і Нічыпара Чарнушэвіча. Арганізацыйныя захады ініцыятараў новага згуртаваньня прыцягнулі ўвагу партыйцаў, і пачаліся спробы пасварыць “змоўнікаў” міжсобку. Гэта /.../ удалося...» (Антон Адамович. «Cупраціў саветызацыі ў беларускай літаратуры (1917–1957)». / «Да гісторыі беларускае літаратуры». Минск, 2005).

Жена писателя Мария Косенкова (из собрания сочинений М. Зарецкого, т.4)

На его классическое произведение «Комсомолка» написала пародию с гомосексуальным окрасом

Этим отличились Анатоль Вольны (Алёша) и Лявон Совёнок (Свэн):

...О, Керанскі – кручынавая радасьць мая!..
Я памятую яго...
Я ўяўляю яго абавязкова дзяўчынай.
О, каб ён быў камсамолкай...
Чаму камсамолкай, ня ведаю!.. Я такі
захоплены!..
О, Керанскі – кручынавая радасьць мая!
Твае дзівосна яркія формы я памятую...
Я ўсё памятую!..
........................................................
Мне раптоўна зрабіўся прыкрым гэты млявы твар Керанскага, гэты мяккі мяшчанскі уют.
О, каб ён быў камсамолкай!

(Алёша, Свэн. «Люты ў творчасьці беларускіх пісьменьнікаў. Як бы гэта выглядала, каб беларускія пісьменьнікі пісалі аб Лютаўскай рэвалюцыі». // «Савецкая Беларусь», 1927, № 59, суббота, 12 апреля).

Считал, что его нарочно плохо переводили на русский язык, чтобы скомпрометировать

«...Я даў згоду на друкаваньне ў газэце “Рабочий” у скарочаным выглядзе майго раману “Сьцежкі-дарожкі”. З першых жа дзён друкаваньня я зьвярнуў увагу рэдакцыі на некаторыя недахваты ў якасьці перакладу, і рэдакцыя /.../ згадзілася. Пасьля таго мне давялося паехаць на паўтара месяца ў Заходнюю Эўропу, і я ня меў магчымасьці сачыць за далейшым перакладам. Прачытаўшы цяпер зьмешчаныя /.../ часткі раману, я ўбачыў, што як скарачэньне, так і пераклад зроблены страшэнна нядбала і няўмела, у выніку чаго раман страціў свой сапраўдны выгляд. Гэта калечаньне майго твору /.../. Дасягнута /.../ дзікая бяссэнсіца /.../. Я лічу, што падобныя апэрацыі /.../ накіраваны да кампрамэнтацыі мяне як беларускага пісьменьніка ў колах расейскіх чытачоў, і рашуча /.../ пратэстую». (Михась Зарецкий. Письмо в редакцию. // «Савецкая Беларусь» 1927, № 244, 26 октября).

Михась Зарецкий

Писал, что белорусские кинематографисты хотели «надругаться» над Якубом Коласом

«[Работнікі беларускага кіно. – В. Дэ Эм.] памкнуліся згвалціць (я хацеў сказаць – уцягнуць) Якуба Коласа. Я сам чуў, як гэты надзвычайна лагодны чалавек лаяўся самымі жорсткімі словамі, калі з яго мастацкай прыгожай аповесьці [“На прасторах жыцьця”. – В. Дэ Эм.] зрабілі нейкую вымачаную і высушаную агітку [фильм «Песня весны» Владимира Гардина, 1929 г. – В. Дэ Эм.]». (Михась Зарецкий. «Чым пагражае нам Белдзяржкіно». // «Савецкая Беларусь» 1928, № 254, 2 ноября). 23. Николай Пашкевич. Якуб Колас за письменным столом. 1932 г. (Национальная библиотека Беларуси).

Был разочарован Венерой Милосской и в то же время увлекался искусством ню из Люксембургского музея

«М. Зарэцкі /.../ ня зразу вынаходзіць усе тыя асаблівасьці вядомага твору невядомага мастака. Ён ходзіць вакол багіні, пераказвае нам словы Г. Гэйне [“...яна выглядае, як Вэнэра Мілоская: вельмі старая, бяз зубоў і зь белымі плямкамі на жоўтай скуры”] і нясьмела засьведчывае лёгкае расчараваньне... » (З. Жилунович. «Па чатырох краінах. Парыскія музэі – Луўр». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 5, 6 января);

«Я заўважыў, што Галатэі і Сырэны затрымлівалі [Зарецкого. – В. Дэ Эм] на столькі часу, у які хапала наглядзецца і нацешыцца імі. /.../ Трэба сказаць, што гэты жанр [ню – В. Дэ Эм.] /.../ асабліва густуецца французкімі мастакамі. /.../, якія не прызнаюць ніякіх фігавых лісткоў; гэраіні іх вобразаў у чым маці нарадзіла. /.../ Люксэмбургскі музэй /.../ М. Зарэцкага /.../ да таго захапіў, што наш сябра знарок схадзіў у яго двойчы, каб купіць на ўспамінак альбом яго фотатыпіяў...» (З. Жилунович. «Па чатырох краінах. Парыскія музэі: Люксэмбурскі, Радэна, Клюні і музэй Рэвалюцыі». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 7, 8 января).

Михась Зарецкий (стоит в центре) с другими писателями. Сидят: Якуб Колас, Тишка Гартный, Янка Купала, Михась Чарот, Василий Сташевский; стоят: Алесь Лежневич, Михайла Громыка, Владислав Голубок, Михась Зарецкий, Анатоль Вольны, Алесь Дударь, Алесь Гурло. 1936 год

В отличие от Тишки Гартного был доволен неухоженностью Версальского парка

«У парку /.../ на нас зьвярнула ўвагу яго неахайнасьць і бруднасьць. /.../ Ляжала ламачча, кучы лісьця. Відаць, рука /.../ ня кратала дзікай травы, кустоў, якія напаміналі /.../ дзікі лес. Міжвольна ўспамінаўся /.../ Потздамскі парк. Я не абмінуў, каб ня выказаць розьніцы між французкаю натураю і натураю нямецкай. Але, любячы пярэчаньне, М. Зарэцкі адказаў на маю заўвагу тым, што, па-ягонаму, парк лепі выглядае тады, калі ён прадстаўляе натуру». (З. Жилунович. «Па чатырох краінах. Вэрсаль». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 14, 17 января).

Запутал белорусских писателей, рассказывая о месте своего рождения

«Міхась Зарэцкі, абвясьціўшы Магілёў сваёй бацькаўшчынай, мабілізуе ўсе фарбы, каб як мага поўней ахарактарызаваць яго перад намі як адзін з самых прыгожых гарадоў Беларусі. Цяжка было згаджацца ці супярэчыць. /.../ Прыехаўшы на станцыю Талочына, Зарэцкі спыняе нашу ўвагу як на раёне, дзе ён радзіўся. А яшчэ крыху далей, у Шклове праз вакно вагону паказвае нам хатку, у якой добрая маці прывяла яго на сьвет... Я цяпер, праўду кажучы, добра ня ведаю: дзе ж радзіўся М. Зарэцкі?» (Андрей Александрович. «”Полымя” ў Магілёве». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 265, 18 ноября).

О самом Александровиче, если верить Анатолию Вольному, Зарецкий высказывался: «У інтымным жыцьці, як кажа Зарэцкі, [Александровіч] “голос имеет сильный и довольно противный”» (Алёша. «Сілуэты маладнякоўцаў». // «Савецкая Беларусь», 1926, № 14, воскресенье, 17 января).

Обложка книги «Бацькаў сын». Минск, 1932 год

Его произведениями зачитывались энкаведисты

«І ў НКУС Зарэцкага чыталі. Самі следчыя, маючы ў сябе ўсе творы, пакланяліся таленту іх аўтара, называлі яго “увлекательным белорусским романистом”. Але гэта ім ніколькі не перашкаджала мучыць яго на допытах, дамагацца ў яго таго, чаго ён і ня сьніў». (М. Седнёв. «Выбраныя творы». Минск, 2013).

Справка о реабилитации Михася Зарецкого

Чтобы добиться признания, энкаведисты приводили к нему жену и детей

«За “чыстасардэчнае прызнаньне” Зарэцкаму дазвалялі сядзець на канапе, давалі сустрэчы з сям’ёю, перадачы прыносіла жонка ў пакой сьледчага, і тут Зарэцкі частаваўся хатнімі прысмакамі, сядзеў побач з дачкою і сынам, усьміхнуўся сваёй Марыльцы і нават жартаваў. /.../ Паказаць вось такую ідылію мяне правялі ў суседні пакой, пасадзілі каля дзьвярэй, каб усё бачыў і чуў... » (Граховский С. «Выбраныя творы». Минск, 2007).

Михась Зарецкий (второй справа) с родственниками. 1926 год

Хотел, чтобы Беларусь напоминала Германию

«Мы едзем па Любаньскаму раёну Бабруйскае акругі /.../ каб тут разоў у колькі ўзьняць культуру гаспадаркі, каб правесьці ва ўсе бакі сошы ды абсадзіць іх фруктовымі дрэвамі, каб пабудаваць новыя вёскі – з каменнымі будынкамі, з чырвонымі стрэхамі, з электрычнасьцю, – дык бы гэта мясцовасьць была падобна на Нямеччыну... » (Михась Зарецкий. «Падарожжа на новую зямлю». // «Савецкая Беларусь», 1928, № 244, 21 октября).

Михась Зарецкий среди писателей-молодняковцев. Середина 20-х годов

Старался контролировать свой эмоциональный характер

«...Высокі і стройны, ён быў абавязкова відзён, але не ростам, а іменна вось гэтай сваёй асаблівай манэрай трымацца: і свабодна, і разам з тым скавана. Гаворыць ён весела, ахвоча. /.../ Хоча памагчы сабе жэстамі, але жэсты вельмі ж стрыманыя: увесь час ён як бы нешта круглае сьціскае перад сабою ў далонях. Здаецца, яму цяжка выйсьці зь нейкай засвоенай нормы прыстойнасьці руху. І раптам, забыўшыся /.../, ён раскіне рукі і зарагоча так непасрэдна, што аж прысядзе. Або /.../ возьме дый пачэкаецца на назе. /.../ Стрыманасьць і непасрэднасьць як бы вечна ваююць у ім». (Скрыган Я. «Выбраныя творы». Минск, 2005).

Обложка книги «У віры жыцьця». Минск, 1929 год

Автор благодарит Алексея Стрельникова за помощь в подготовке материала.

Автор публикации: Василь Дэ Эм.

Источник: «Радыё Свабода»

Перевод с белорусского Елены Дешко, ведущего библиотекаря отдела сопровождения интернет-портала Национальной библиотеки Беларуси.

Читайте также

Новости

Визит правительственной делегации Брянской области РФ

7 Окт 2022

6 октября Национальную библиотеку Беларуси посетила правительственная делегация Брянской области Российской Федерации во главе с заместителем губернатора Брянской области Галиной Петушковой.

Новости Национальной библиотеки Беларуси

Путь длиною в 130 лет

6 Окт 2022

К 955-летию города Минска, в рамках юбилейной выставки «100 раритетов: от исторических книжных собраний до современных арт-книг», из фондов Национальной библиотеки Беларуси представлен уникальный календарь XIX века.

Новости Национальной библиотеки Беларуси

50 лет назад начала трудовой путь в Национальной библиотеке высокий профессионал библиотечного дела, талантливый библиограф Елена Ивановна Косинская

6 Окт 2022

Коллектив Национальной библиотеки поздравляет Елену Ивановну с профессиональным юбилеем и желает здоровья и успехов, легкой и успешной реализации всех творческих замыслов, новых свершений в библиотечном деле. Пусть жизнь будет наполнена теплыми встречами, радостными событиями, улыбками и вниманием родных и близких людей.

Портреты: история библиотеки в лицах

Поздравляем с 75-летием ветерана Национальной библиотеки Беларуси Людмилу Ивановну Станкевич!

5 Окт 2022

Коллектив Национальной библиотеки Беларуси поздравляет Людмилу Ивановну с юбилейной датой и от всей души желает крепкого здоровья на долгие годы, благополучия и бодрости духа, любви и внимания родных и близких людей.

Портреты: история библиотеки в лицах

Сотрудники Национальной библиотеки Беларуси приняли участие в международной конференции, организованной Национальной библиотекой Армении

30 Сен 2022

29–30 сентября в Национальной библиотеке Армении состоялась международная конференция «Сохранение наследия для стабильного будущего», посвященная 510-летию армянского книгопечатания.

Новости Национальной библиотеки Беларуси

Миссия – спасти книгу: интервью с реставратором Людмилой Полтаран

29 Сен 2022

Каждая книга имеет свою историю, записи на полях, свои повреждения и… свой процесс восстановления. Интересно ли вам узнать, сколько реставрируют книги – один день или один год? Как работает листодоливочная машина? Какие этапы реставрации проходят старинные издания, чтобы быть представленными в музеях или на полках библиотек?

Новости Национальной библиотеки Беларуси

Знаменитый белорусский композитор с грузинскими корнями

1 Окт 2022

1 октября исполняется 85 лет со дня рождения известного композитора и педагога Андрея Юрьевича Мдивани (1937–2021), внесшего большой вклад в белорусскую музыкальную культуру и содействовавшего ее процветанию.

По страницам белорусского календаря

Поздравляем с 85-летием ветерана Национальной библиотеки Беларуси Валентину Корнеевну Жак

1 Окт 2022

От всего коллектива Национальной библиотеки Беларуси для Валентины Корнеевны – самые искренние поздравления с этой превосходной юбилейной датой и пожелания крепкого здоровья на долгие годы, светлого счастья, радости сердца и отрады души! Пусть каждый Ваш день будет наполнен прекрасными событиями, любовью и заботой близких и дорогих сердцу людей.

Портреты: история библиотеки в лицах


Библиотекарям